صبح ، در حمام بودم كه خبر آوردند « يعقوب آرمين « 1 » پاشا » ، رئيس علوم « قاهره » ، براى همراهى به « كتابخانه » و « يونيورسيتى » آمده‌اند . چون بنا بود باهم نهار خورده ، بعد برويم ، ايشان به واسطهء علالت « 2 » مزاج ، معذرت خواسته‌اند ، پيش رفتند به « كتابخانه » ، و قرار شد بعد از نهار ، من بروم . لهذا پس از صرف غذا ، بلافاصله رفتيم به طرف « كتابخانه » . تا مسافتى ، گارى از ميان « شهر جديد » گذشت ، بعد ، داخل « شهر قديم » شديم . كوچه‌ها همه تنگ و كثيف بود و تمام دكاكين ، كوچك و بدنما . اگر احيانا دو كالسكه از مقابل يكديگر مىآمدند ، به صعوبت « 3 » تمام از پهلوى يكديگر مىگذشتند . خلاصه ، يك ساعت طول كشيد تا به « كتابخانه » رسيديم . كتابخانه‌هاى مختلف ، زياد ديده شد . « قرآن‌هاى كهنه » [ به ] خط « كوفى » و « نسخ » زياد بود . 000 ، 30 جلد كتاب ، كه همه خطىاند و جزئى باسمه ، « 4 » در اين كتابخانه موجود است . لاشهء بعضى از كتبى كه « عمر » حكم به « حرقشان » نمود ، « 5 » در اين‌جا يافت مىشود . كتاب « شاهنامه » خطى مصوّر نشان داده ، گفتند ، اعلىحضرت اقدس همايون ، « ناصر الدين شاه » ، شاهنشاه « ايران » ، 15 سال قبل ، « 6 » به رسم هديه ، براى « حضرت خديو » فرستاده‌اند . بسيار كتاب نغز و نادرى بود . وقتى كه خواستيم بيرون بيائيم ، از من خواهش كردند اسم خود را در دفترى كه مخصوص اسامى معززين است كه اين‌جا مىآيند ، بنويسم . به زبان « انگليسى » و « فارسى » نوشتم . « ميستر فرون معتمد » و « ميرزا اسماعيل خان » ، مددكار معتمد نيز نام خود را براى يادگار نوشته ، بيرون آمديم . و رفتيم به طرف « يونيورسيتى » ، كه « مسجدى » است بسيار قديمى « 7 » كه در سنه 265 هجرى [ قمرى ] بنا شده [ است ] . قريب [ به ] 000 ، 10 طلاب مشغول « علوم ادبيّه » بودند . معلم در وسط نشسته ، شاگردان دور وى حلقه زده بودند . پس از استماع سخن معلّم ، گاهى مناظره

--> ( 1 ) . ممكن است « آرتين » باشد . ( 2 ) . آنچه كه به آن بهانه كنند و عذر بياورند . اعتلال ، در عربى به‌معناى بيمارى ، ناخوشى ، مرض ، ضعف و نقص آمده است . ( 3 ) . دشوار شدن كار و مشكل گرديدن ، دشوارى ، سختى ، عسرت . ( 4 ) . باسمه يا باسمه ، واژه‌اى تركى به معنى چاپ و طبع است ، در اين‌جا به‌معناى كتب چاپى است . ( 5 ) . كتاب‌سوزى فاتحان مسلمان صدر اسلام در مصر ( قاهره و فسطاط و اسكندريه ) مورد تأكيد بسيارى از تاريخنگاران و پژوهشگران است . ( 6 ) . سال 1289 ه . ق . ( 7 ) . در اصل : قديم